مرتجعين به ذم و تخطئهء او همت گماشتند ، از جمله فرهاد ميرزا گفت : « جنابعالى يك مرتبه در شش ماه بخواهيد قواعد پنج هزارسالهء ايران را به‌هم بزنيد ، گويا فوق عادت و طاقت باشد . » اندرزهاى سياسى بيسمارك به ناصر الدينشاه : در همين ايام « بيسمارك » صدر اعظم نامدار آلمان در پيامى به شاه عياش و مرتجع ايران مىگويد : « اعليحضرت از دوستى آلمان مطمئن باشند ، ولى در مقام خيرخواهى به شما مىگويم كه به حمايت و معاونت ديگران نبايد آسوده نشست ، بايد هردولتى در فكر استقلال خود باشد و استقلال خود را از ديگران نخواهد ، محرك چرخ سياست دوّل امروز افكار عمومى است ، هيچ دولتى بر خلاف ميل و ارادهء ملت خود به كارى اقدام نمىتواند بكند ، سازمان مالى و لشكرى ايران نواقص فراوان دارد ، ولى استعداد و امكان هر نوع اصلاحى در ايران هست . . . بهترين وسيلهء دوام صلح ، حاضر به جنگ بودن است ، مجددا سرمشق نمودن دولت « پروسيا » را به شما توصيه مىكنم كه در بدترين احوال فقر و فلاكت بود ، به همت و غيرت و صبر و قناعت بدين مقام قوّت و سعادت رسيد . » « 1 » حاج سياح در كتاب خاطرات خود از رواج افكار و انديشه‌هاى خرافى در ايران عهد ناصر الدينشاه اظهار تأسف مىكند . وى در كتاب خاطرات مىنويسد : در طى مسافرت به دهى رسيدم به نام « سوريك » ، همين‌كه مردم شنيدند كه من سيّاحم به دور من حلقه زدند . « . . . از شهر زنان و جماعت سگساران و آدمهاى يك چشم و دوالپا و غول بيابان و ديو ، سؤالات مىكردند ، و از احوالات آدم آبى مىپرسيدند ، اما من كه چندين سال بود اين حرفها از گوشم افتاده بود ، سر به زير انداخته ، نمىدانستم چه جواب بگويم ، بعضى آمدند دعا مىخواستند و از چله‌بندى و زبان‌بندى و دعاى محبت و عداوت و باطل السّحر و چهل ياسين و از اين قبيل امور . - من عذر مىخواستم ؛ تا هنگام خواب ، ايشان رفتند و من آسوده افتادم ، ليكن چه آسودگى ، دلم به حال اين مردم بىصاحب آتش گرفت ، سبحان اللّه ! سلاطين مستبد و ملانماهاى طماع ، براى رواج بازار خودشان يك مشت بندگان خدا را ، از بىتربيتى و جهالت به چه نوع گرفتار كرده و خود بر خر مراد سوار شده‌اند ! مردم عالم در چه كارند و ايرانيان اسير چه انديشه‌هاى باطلى ؟ اعتقاد اين بيچارگان به اين خرافات ، هزاران درجه از اعتقاد به آثار و نتايج سودمند كشتى بخار و الكتريك و تلفون و

--> ( 1 ) . انديشه ترقى ، ص 167 به بعد .